Adhyaya 4: Jnana Karma Sannyasa Yoga (The Yoga of Wisdom and Renunciation of Action)
imaṁ vivasvate yogaṁ proktavānahamavyayam | vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt || 4-1 ||
evaṁ paramparāprāptamimaṁ rājarṣayo viduḥ | sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa || 4-2 ||
sa evāyaṁ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ | bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṁ hyetaduttamam || 4-3 ||
aparaṁ bhavato janma paraṁ janma vivasvataḥ | kathametadvijānīyāṁ tvamādau proktavāniti || 4-4 ||
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna | tānyahaṁ veda sarvāṇi na tvaṁ vettha parantapa || 4-5 ||
ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san | prakṛtiṁ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā || 4-6 ||
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata | abhyutthānamadharmasya tadātmānaṁ sṛjāmyaham || 4-7 ||
paritrāṇāya sādhūnāṁ vināśāya ca duṣkṛtām | dharmasaṁsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge || 4-8 ||
janma karma ca me divyamevaṁ yo vetti tattvataḥ | tyaktvā dehaṁ punarjanma naiti māmeti so'rjuna || 4-9 ||
vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ | bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ || 4-10 ||
ye yathā māṁ prapadyante tāṁstathaiva bhajāmyaham | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ || 4-11 ||
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṁ siddhiṁ yajanta iha devatāḥ | kṣipraṁ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā || 4-12 ||
cāturvarṇyaṁ mayā sṛṣṭaṁ guṇakarmavibhāgaśaḥ | tasya kartāramapi māṁ viddhyakartāramavyayam || 4-13 ||
na māṁ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā | iti māṁ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate || 4-14 ||
evaṁ jñātvā kṛtaṁ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ | kuru karmaiva tasmāttvaṁ pūrvaiḥ pūrvataraṁ kṛtam || 4-15 ||
kiṁ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ | tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt || 4-16 ||
karmaṇo hyapi boddhavyaṁ boddhavyaṁ ca vikarmaṇaḥ | akarmaṇaśca boddhavyaṁ gahanā karmaṇo gatiḥ || 4-17 ||
karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ | sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt || 4-18 ||
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ | jñānāgnidagdhakarmāṇaṁ tamāhuḥ paṇḍitaṁ budhāḥ || 4-19 ||
tyaktvā karmaphalāsaṅgaṁ nityatṛpto nirāśrayaḥ | karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ || 4-20 ||
nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ | śārīraṁ kevalaṁ karma kurvannāpnoti kilbiṣam || 4-21 ||
yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ | samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate || 4-22 ||
gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ | yajñāyācarataḥ karma samagraṁ pravilīyate || 4-23 ||
brahmārpaṇaṁ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam | brahmaiva tena gantavyaṁ brahmakarmasamādhinā || 4-24 ||
daivamevāpare yajñaṁ yoginaḥ paryupāsate | brahmāgnāvapare yajñaṁ yajñenaivopajuhvati || 4-25 ||
śrotrādīnīndriyāṇyanye saṁyamāgniṣu juhvati | śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati || 4-26 ||
sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare | ātmasaṁyamayogāgnau juhvati jñānadīpite || 4-27 ||
dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare | svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṁśitavratāḥ || 4-28 ||
apāne juhvati prāṇaṁ prāṇe'pānaṁ tathāpare | prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ || 4-29 ||
apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati | sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ || 4-30 ||
yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam | nāyaṁ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama || 4-31 ||
evaṁ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe | karmajānviddhi tānsarvānevaṁ jñātvā vimokṣyase || 4-32 ||
śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa | sarvaṁ karmākhilaṁ pārtha jñāne parisamāpyate || 4-33 ||
tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā | upadekṣyanti te jñānaṁ jñāninastattvadarśinaḥ || 4-34 ||
yajjñātvā na punarmohamevaṁ yāsyasi pāṇḍava | yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi || 4-35 ||
api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ | sarvaṁ jñānaplavenaiva vṛjinaṁ santariṣyasi || 4-36 ||
yathaidhāṁsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna | jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā || 4-37 ||
na hi jñānena sadṛśaṁ pavitramiha vidyate | tatsvayaṁ yogasaṁsiddhaḥ kālenātmani vindati || 4-38 ||
śraddhāvāɱllabhate jñānaṁ tatparaḥ saṁyatendriyaḥ | jñānaṁ labdhvā parāṁ śāntimacireṇādhigacchati || 4-39 ||
ajñaścāśraddadhānaśca saṁśayātmā vinaśyati | nāyaṁ loko'sti na paro na sukhaṁ saṁśayātmanaḥ || 4-40 ||
yogasaṁnnyastakarmāṇaṁ jñānasañchinnasaṁśayam | ātmavantaṁ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya || 4-41 ||
tasmādajñānasambhūtaṁ hṛtsthaṁ jñānāsinātmanaḥ | chittvainaṁ saṁśayaṁ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata || 4-42 ||