Sarga 1: Samkshepa Ramayanam (Moola Ramayana)
tapaḥsvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam । nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam ॥ 1 ॥
ko nvasminsāmprataṃ loke guṇavānkaśca vīryavān । dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ ॥ 2 ॥
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ । vidvānkaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ ॥ 3 ॥
ātmavānko jitakrodho dyutimānko'nasūyakaḥ । kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge ॥ 4 ॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me । maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram ॥ 5 ॥
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ । śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt ॥ 6 ॥
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ । mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ ॥ 7 ॥
ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ । niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimānvaśī ॥ 8 ॥
buddhimānnītimānvāgmī śrīmānśatrunibarhaṇaḥ । vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ ॥ 9 ॥
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ । ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ ॥ 10 ॥
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān । pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvāñchubhalakṣaṇaḥ ॥ 11 ॥
dharmajñaḥ satyasandhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ । yaśasvī jñānasampannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān ॥ 12 ॥
prajāpatisamaḥ śrīmāndhātā ri раскриniṣūdanaḥ । rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā ॥ 13 ॥
rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā । vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ ॥ 14 ॥
sarvaśāstrārthatattvajñaḥ smṛtimānpratibhānavān । sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ ॥ 15 ॥
sarvadābhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ । āryaḥ sarvasamaścaiva sadaiva priyadarśanaḥ ॥ 16 ॥
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ । samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva ॥ 17 ॥
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ । kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ ॥ 18 ॥
dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ । tamevaṃ guṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam ॥ 19 ॥
jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathaḥ sutam । prakṛtīnāṃ hitairyuktaṃ prakṛtipriyakāmyayā ॥ 20 ॥
yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ । tasyābhiṣekasambhārān dṛṣṭvā bhāryā'tha kaikayī ॥ 21 ॥
pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata । vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam ॥ 22 ॥
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ । vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśaratho priyam ॥ 23 ॥
sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan । piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt ॥ 24 ॥
taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha । snehādvinayasampannaḥ sumitrānandavardhanaḥ ॥ 25 ॥
bhrātaraṃ dayito bhrātuḥ saubhrātramanudarśayan । rāmasya dayitā bhāryā nityaṃ prāṇasamā hitā ॥ 26 ॥
janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā । sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ ॥ 27 ॥
sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā । paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca ॥ 28 ॥
śṛṅgaverapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat । guhena sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā ॥ 29 ॥
te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ । citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt ॥ 30 ॥
ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ । devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasansukham ॥ 31 ॥
citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastadā । rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapansutam ॥ 32 ॥
mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ । niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ ॥ 33 ॥
sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ । gatvā tu sa mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam ॥ 34 ॥
ayācadbhrātaraṃ rāmamāryabhāvapuraskṛtaḥ । tvameva rājā dharmajña iti rāmaṃ vaco'bravīt ॥ 35 ॥
rāmo'pi paramodāraḥ sumukhaḥ sumahāyaśāḥ । na caicchatpiturādeśādrājyaṃ rāmo mahābalaḥ ॥ 36 ॥
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ । nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ ॥ 37 ॥
sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan । nandigrāme'karodrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā ॥ 38 ॥
gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ । rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca ॥ 39 ॥
tatrāgamanamekāgro daṇḍakānpraviveśa ha । praviśya tu mahāraṇyaṃ rāmo rājīvalocanaḥ ॥ 40 ॥
virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha । sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca tadbhrātaramathāpi ca ॥ 41 ॥
agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam । khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayyasāyakau ॥ 42 ॥
vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha । ṛṣayo'bhyāgamansarve vadhāyāsurarakṣasām ॥ 43 ॥
sa teṣāṃ pratiśuśrāva rākṣasānāṃ tathā vane । pratijñātaśca rāmeṇa vadhaḥ saṃyati rakṣasām ॥ 44 ॥
ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām । tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī ॥ 45 ॥
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī । tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān ॥ 46 ॥
kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasam । nijaghāna raṇe rāmasteṣāṃ caiva padānugān ॥ 47 ॥
vane tasminnivasatā janasthānanivāsinām । rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa ॥ 48 ॥
tato jñātavadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ । sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam ॥ 49 ॥
vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ । na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te ॥ 50 ॥
anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ । jagāma sahamārīcastasyāśramapadaṃ tadā ॥ 51 ॥
tenāpavāhya rājaputrau gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam । jagrāha sītāṃ tarasā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ॥ 52 ॥
gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm । rāghavaḥ śokasantapto vilalāpākulendriyaḥ ॥ 53 ॥
tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam । mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ sandadarśa ha ॥ 54 ॥
kabandhaṃ nāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam । taṃ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ ॥ 55 ॥
sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm । śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghavam ॥ 56 ॥
so'bhyagacchanmahātejāḥ śabarīṃ śatrusūdanaḥ । śabaryā pūjitaḥ samyagrāmo daśarathātmajaḥ ॥ 57 ॥
pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha । hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ ॥ 58 ॥
sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmo mahābalaḥ । āditastadyathāvṛttaṃ sītāyāśca viśeṣataḥ ॥ 59 ॥
sugrīvaścāpi tatsarvaṃ śrutvā rāmasya vānaraḥ । pratijñāṃ kṛtavāṃstatra sītānayanahetave ॥ 60 ॥
tato vānararājena vairānukathanaṃ prati । rāmāyotpāditaṃ vṛttaṃ vālinaśca mahābalam ॥ 61 ॥
sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave । rāghavaḥ pratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam ॥ 62 ॥
pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ śatayojanam । bibheda ca punastālānsaptaikeṣumahāsahaḥ ॥ 63 ॥
giriṃ rasātalaṃ caiva janayanpratyayaṃ tadā । tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ ॥ 64 ॥
kiṣkindhāṃ sa jagāmāśu guhāṃ bhrātrā saha prabhuḥ । tato'garjaddharivaro sugrīvo hemapiṅgalaḥ ॥ 65 ॥
tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ । anumānya tadā tārāṃ vālinā saha saṅgataḥ ॥ 66 ॥
tato vālinamāhūya sugrīvo yuyudhe bhṛśam । tato hatvā raṇe vālinaṃ rāmaḥ parapurañjayaḥ ॥ 67 ॥
sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat । sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ ॥ 68 ॥
diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām । tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumānbalī ॥ 69 ॥
śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam । tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām ॥ 70 ॥
dadarśa sītāṃ dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām । nivedayitvā'bhijñānaṃ pravṛttiṃ vinivedya ca ॥ 71 ॥
samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam । pañca senāgragānhatvā sapta mantrisutānapi ॥ 72 ॥
śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat । astreṇonmuktamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt ॥ 73 ॥
marṣayan rākṣasānvīro yantritāṃstena rakṣasā । tato dagdhvā purīṃ laṅkāmṛte sītāṃ ca maithilīm ॥ 74 ॥
rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ । so'bhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam ॥ 75 ॥
nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ । tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ ॥ 76 ॥
samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ । darśayāmāsa cātmānaṃ samudraḥ saritāṃ patiḥ ॥ 77 ॥
samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat । tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave ॥ 78 ॥
rāmaḥ sītāmanuprāpya parāṃ vrīḍāmupāgamat । tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṃ janasaṃsadi ॥ 79 ॥
amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṃ satī । tato'gnivacanātsītāṃ jñātvā vigatakalmaṣām ॥ 80 ॥
babhau rāmaḥ samprahṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadaivataiḥ । karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram ॥ 81 ॥
sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ । babhau rāmaḥ prahṛṣṭātmā labdharājyaḥ suhṛdvṛtaḥ ॥ 82 ॥
abhiṣicya ca laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam । kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha ॥ 83 ॥
devatābhyo varaṃ prāpya samutthāpya ca vānarān । ayodhyāṃ prasthito rāmo puṣpakeṇa vimānena ॥ 84 ॥
bharadvājāśramaṃ gatvā rāmaḥ satyaparākramaḥ । bharatasyāntikaṃ rāmo hanūmantaṃ vyasarjayat ॥ 85 ॥
punarākhyāya sugrīvaṃ vimānaṃ tattu puṣpakam । samāropya mahātejā nandigrāmaṃ yayau tadā ॥ 86 ॥
nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ । rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān ॥ 87 ॥
prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ । nirāmayo hyarogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ ॥ 88 ॥
na putramaraṇaṃ kecid drakṣyanti puruṣāḥ kvacit । nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ ॥ 89 ॥
na cāgnijaṃ bhayaṃ kiñcinnāpsu majjanti jantavaḥ । na vātajaṃ bhayaṃ kiñcinnāpi jvarakṛtaṃ tathā ॥ 90 ॥
na cāpi kṣudbhayaṃ tatra na taskarabhayaṃ tathā । nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca ॥ 91 ॥
nityaṃ pramuditāḥ sarve yathā kṛtayuge tathā । aśvamedhaśatairīṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ ॥ 92 ॥
gavāṃ koṭyayutaṃ dattvā vidvādbhyo vidhipūrvakam । asaṅkhyeyaṃ dhanaṃ dattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ ॥ 93 ॥
rājavaṃśān śataguṇān sthāpayiṣyati rāghavaḥ । cāturvarṇyaṃ ca loke'smin sve sve dharme niyokṣyati ॥ 94 ॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca । rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ prayāsyati ॥ 95 ॥
idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam । yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate ॥ 96 ॥
etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ । saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate ॥ 97 ॥
paṭhandvijo vāgvṛṣabhatvamīyāt syātkṣatriyo bhūmipatitvamīyāt । vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt janaśca śūdro'pi mahattvamīyāt ॥ 98 ॥
śrīrāmāyaṇamāhātmyaṃ sarvakāmaphalapradam । kīrtayan sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ ॥ 99 ॥
maṅgalaṃ kosalālendrāya mahanīyaguṇābdhaye । cakravartitanūjāya sārvabhaumāya maṅgalam ॥ 100 ॥